Giriş
Kıbrıs'ta sendikal hareketin geçmiş ve şimdiki durumunu anlayabilmek için Kıbrıs'taki politik gelişmeleri de anımsamak gerekmektedir. 1878'e kadar osmanlı idaresinde kalan Kıbrıs bu tarihte İngilizlere kiralanmış ve nihayet 1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştu. 21 Aralık 1963 olayları ve sonrasında Kıbrıs Cumhuriyetini kuran Kıbrıslı Türkler ve Kıbrıslı Rumlar kendi idareleri altında yaşamaya başladılar. Ancak koşullar gereği çalışma yaşamı hem her toplumun kendi idaresi altında hem de karışık olarak devam etme durumunda oldu.
15 Temmuz 1974 darbesi ve bunu izleyen 20 Temmuz Barış Harekatı sonrası ise tamamen yeni politik bir ortama girildi. Artık her iki halk da kendi yönetimleri altında yaşamaya başladılar. İngiliz üslerinde ve Birleşmiş Milletlere ait işyerleri dışında pek fazla ortak çalışma alanı kalmamıştı. Son olarak ise 23 Nisan 2003'te iki kesim arasında gidiş gelişlerin nisbeten serbest olması da yeni bir ortam yaratmıştır.
1915–1960 Dönemi
Kıbrıs'ta emekçilerin örgütlenme çalışmaları Limasol'da 1915 yılına kadar uzanır. İşçi dernekleri yerini yavaş yavaş işçi birliklerine yani sendikalarına bırakmaya başlar. 1930–1940 döneminde sendikaların kurulması ve bunların Sendikalar Mukayyidliğine kaydedilip tanınmaları için ciddi mücadeleler verilmiştir.
1932–1938 döneminde madencilik sektöründe yabancı sermaye tarafından işletilen madenlerde özellikle bakır ve demir maden ocaklarında çalışan işçi sayısı giderek artıyordu. İnşaat sektörü, alkollü içecek, tütün ve dericilik sektörü de giderek ayrı sanayiler olarak gelişmekte idi. Kıbrıs'ta ilk sendika 1931 yılında Lefkoşa Ayakkabıcılar Sendikası ismi altında kuruldu ve Sendikalar Yasası'nın kabul edilmesini takiben 1932 yılında ilk sendika olarak kaydedildi. 1940 yılı sonuna kadar 62 sendikanın daha kurularak toplam 3.389 üyeye ulaşıldığı görülmektedir. İlk toplu sözleşme sendikaların işverenlere baskısı, eylemleri ve grevleri sonucunda 1939'da Lefkoşa'da imzalanır.
1 Mart 1944'de 23 gün süren grev Kıbrıs işçi sınıfı sendikal hareketinin uyanışında büyük rol oynar. Yapılan bu mücadelelerde sendikların tam olarak tanınması, günlük ücretlerin zamlanması, hayat pahallılığı zammı, haftada 44 saatlik çalışma süresi, metal ve maden işçilerinin çalışma koşullarının iyileştirilmesi, sigorta şartları ve benzeri haklar kazanıldı.
Kıbrıs'ta bu tarihe kadar yaşanan en sıkı mücadele grevcilerle grev kırıcıları arasında 1948 yılında yaşandı. Bu mücadelerde Kıbrıslı Türkler Kıbrıslı Rumlarla ön saflarda oldular. 1948 Ocak ayında Kıbrıslı Türk Sendikalar Birliği ve PEO temsilcileri aralarında sendikal eylemlerde birbirlerini bağlayan konularda bir eylem birliği anlaşmasına karar verdiler ve uyguladılar.
Kıbrıslı Türkler ve Sendikalar
1943 yılında Kıbrıslı Türkler kendi sendikalarını kurmaya başladılar. İlk önce marangozlar kendi Kıbrıs Türk İşçi Birliğini kurdular. Bunu takiben Telefon Müstahdemleri Sendikası ve Lefke Maden İşçileri Sendikası 1943 yılında kuruldular. Bazı sendikalar 1946 yılında Türk İşçi Birlikleri Federasyonu'nu kurdular.
14 Aralık 1954 tarihinde 10 Kıbrıs Türk işçi sendikası bir araya gelerek Kıbrıs Türk İşçi Birlikleri Federasyonu'nu kurarlar. Federasyonumuz daha sonra ismini Kıbrıs Türk İşçi Sendikaları Federasyonu (TÜRK-SEN) olarak değiştirir. TÜRK-SEN'i kuran sendikalar şunlardı:
- Lefkoşa Hükümet Türk İşçileri Birliği
- Lefkoşa Ekmekçi İşçileri Birliği
- Mağusa ve Kazası Askeri Türk İşçileri Birliği
- Mağusa Liman Türk İşçileri Birliği
- Mağusa Umum Türk Arabacılar Birliği
- Mağusa Umum Türk İşçileri Birliği
- Kıbrıs Umum Gemiciler Birliği (Mağusa)
- Larnaka Türk Mavnacılar Birliği
- Larnaka Türk Hammalar Birliği
- Limasol Limanı Türk İşçiler Birliği
Kıbrıs Cumhuriyeti'nin Kuruluşu ve Sonrası
Sömürge yönetiminin sona ermesi ve 1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kuruluşu ile sendikal mücadele güçlenmeye ve kitlesel olarak yığınsallaşmaya başladı. 1962 yılında TÜRK-SEN'in de katılımı ile toplu pazarlık ve iş uyuşmazlıklarının halline ilişkin bir protokol imzalanır.
1963 olayları nedeni ile Kıbrıs Türk sendikalarının sendikal faaliyet anlamında ciddi çalışmaları büyük bir duraklama dönemine girer. 1974 yılına kadar her kazada bir de şubesi olan TÜRK-SEN, 1974 sonrası Kıbrıslı Türklerin kuzeyde toplanmasından kaynaklanan zorunlu yerleşimden ötürü yeniden yapılandı. Çalışanlar Milli Tip (Tek Tip) sendika modeline geçerek aynı iş kolunda olan her çalışan aynı sendikaya üye oldu.
Dış İlişkiler
Federasyonumuz, Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TÜRK-İŞ), Avrupa Sendikaları Konfederasyonu (ETUC) ve Uluslararası Hür İşçi Sendikaları Konfederasyonu'nun üyesidir. ETUC'un İcra Kurulu ve ICFTU'nun Yönetim Kurulu üyesiyiz.
1995 yılında Kıbrıslı Türk ve Kıbrıslı Rum bütün sendikal örgütlenmelerin katılımıyla ilk kez gerçekleştirilen Sendikal Forum ile iki toplumun sendikalarının bir araya gelişleri doruğa ulaştı. TÜRK-SEN Tüm Kıbrıs Sendikal Forumu'nun kurucusu ve Koordinatörüdür.
Bugün
TÜRK-SEN Kıbrıs Türk Halkının en eski ve köklü işçi federasyonu olarak çalışmalarını sürdürmeye devam etmektedir. Federasyonumuza bağlı üye sendikalar şunlardır:
- Kıbrıs Türk Askeri Müstahdemler Sendikası (AS-SEN)
- Kıbrıs Türk Banka, Ticaret ve Büro Çalışanları Sendikası (BANK-SEN)
- Kıbrıs Türk Elektrik Kurumu Çalışanları Sendikası (EL-SEN)
- Kıbrıs Türk Telekomünikasyon Müstahdemleri Sendikası (TEL-SEN)
- Kıbrıs Türk Gıda, Tütün ve Müskirat İşçileri Sendikası (GIDA-SEN)
- Kıbrıs Türk Liman İşçileri Sendikası (LİMAN-SEN)
- Turizm Emekçileri Sendikası (TES)
- KKTC Sağlık İşçileri Sendikası (SAĞLIK-SEN)
- Hava Trafik Kontrolörleri Sendikası (HTKS)
- Kıbrıs Türk Hava Taşıyıcıları Çalışanları Sendikası (HAVA-SEN)
Genel Başkanlarımız
Necati Taşkın — Kurucu Genel Başkan (1959–1983)
15 Ocak 1938 tarihinde Baf kazasının Ciyas köyünde doğan Necati Taşkın, lise mezunuydu; iyi İngilizce ve Rumca bilirdi. 1955–1959 yılları arasında 3,5 yıl mütercimlik yapan Taşkın, 5 Temmuz 1959'da TÜRK-SEN Genel Sekreterliğine seçildi. 1976 Genel Kurulundan itibaren oybirliği ile Genel Başkanlığa seçildi.
Kıbrıs Türk Sendikacılığı'nın gelişme ve genişlemesine öncülük eden Taşkın, çalışanların en iyi çalışma koşullarına ve yaşam düzeyine erişmesi için mücadelede öncülük etmiştir. 13 Şubat 1975'te ilan edilen Kurucu Meclis'e TÜRK-SEN temsilcisi olarak seçilmiş; Kıbrıs Türk Federe Devleti Anayasasına çalışanlarla ilgili çağdaş kurallar konmasında öncülük etmiştir.
TÜRK-SEN'in 1980 yılında Avrupa İşçi Sendikaları Konfederasyonu (ETUC) üyeliğine kabul edilmesinde ortaya koyduğu uğraş, tüm engellerin aşılmasıyla sonuçlanmış ve Kıbrıs Türk İşçi Sendikaları Federasyonu işçi sınıfının dünyadaki yerini ETUC ailesi içerisinde almasına imkân vermiştir.
Necati Taşkın, 12 Ocak 1983 tarihinde Mağusa'daki bir sendikal toplantıya katılmak üzere yola çıkarken geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybetmiştir.